داوود فیرحی: 11 گسلی که کانون ناآرامی ها می شوند

دکتر داوود فیرحی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، اخیرا در شبکه اجتماعی خود یادداشتی را تحت عنوان «تاملات خودمانی» منتشر کرده که در ادامه گزیده ای از آن را می خوانید:
جامعه ما نیز همانند زمین زیر پایمان، پر از گسل­ ها و شکاف های اجتماعی است؛ برخی از این شکاف ها تاریخی- جغرافیایی است؛ برخی قدیم و برخی جدید؛ برخی فعال و برخی نیز غیر فعال­اند. از جمله مهم ترین شکاف های جامعه ما می توان به موارد زیر اشاره نمود؛

1- گسل ملی- مذهبی که شکاف ملت- امت، ایرانیت و اسلامیت نیز خوانده می شود. این گسل که از قبل از مشروطه تا کنون برجسته شده، از جمله گسل های قابل توجه در آینده نزدیک خواهد بود.

2- گسل زبانی – قومیتی؛ که البته جز موارد اندک تاریخی، وضعیت فعالی در ایران نداشته است. با این حال کشور چند زبانی مثل ایران هرگز نمی تواند نسبت به چنین گسل هایی غفلت نماید.

3- گسل مذهبی- مذهبی؛ شکاف تشیع و تسنن، شاید مهم ترین گسل اعتقادی درون دینی است که معمولاً نه تنها انسجام داخلی، بلکه سیاست خارجی ما را نیز تحت تأثیر قرار می دهد.

4- گسل مرکز- پیرامون؛ فقر و غنا، و نابرابری های شمال و جنوب، دارا و ندار و فساد ناشی از این نوع بی عدالتی-ها، از جمله گرفتاری های مهم جامعه ایران است و به تدریج نیز به مرحله بحران رسیده است.

5- شکاف ایدئولوژیک؛ شهروند درجه یک و دو؛ انقلابی و غیر انقلابی، خودی و غیر خودی،... از جمله مرزبندی های سنگینی است که فضای اجتماعی ما را تحت تأثیر دارد.

6- شکاف بومی – جهانی؛ ایده خاص بودگی، دگر ستیزی، بومی گرایی و انزوا گزینی، در عین تلاش برای زیستن با نهادها و جهان جهانی شده، نیز از جمله گسل های 60-70 ساله جامعه ایران است.

7-گسل دولت- جامعه؛ عقب افتادگی نهاد دولت و نظام حکمرانی نسبت به تحولات اجتماعی چهل ساله، از جمله مهم ترین گسل های فعال جامعه امروز است.

8-گسل جنسیتی؛ مردانه بودن حوزه سیاست و اجتماع و اقتصاد از یک سوی و گسترش توانمندی های علمی، اجتماعی و رسانه ای بانوان، شکاف جنسیتی را به مسئله ای جدی در جامعه ما بدل نموده است.

9-گسل نسلی؛ پدیده رهبران پیر و شهروندان جوان، از جمله مهم ترین مسائل در جوامع پسا انقلابی است. پدیده ای که به "تله بنیانگذار" معروف است؛ تله بنیانگذار ناظر به وضعیتی است که بین بنیانگذاران و مقتضیات یک نظم جدید به تدریج فاصله می افتد؛ رهبران قدیم که نسبت به تحولات و آینده جامعه اعتماد ندارند، میل به کنترل نظام سیاسی دارند و بر عکس نظم سیاسی برای حفظ و تداوم خود میل به انطباق با شرایط جدید دارد؛ این شرایط معمولا به قفل شدگی و ناکارآمدی دولت های برآمده از انقلاب ها ختم شده، رهبران انقلاب را در تقابل با نسل جدید شهروندان که فرزندان همان انقلابند قرار می دهد.

10- گسل جمهوری- اسلامی؛ یا گسل دولت انتصابی-دولت انتخابی، یکی از تازه ترین و در عین حال مهم ترین گسل های حکمرانی در نظام جمهوری اسلامی است که پیامدهای سیاستی و اجرایی گسترده ای دارد. معمولا چنین گسلی را بیماری «دو سر شدن دولت» می نامند. رویدادی که بی سابقه نیست و در برخی کشورهای مهم دنیا هم زمانی بروز کرده است؛ دوسر شدن به معنای نهادینگی دو دولت درون یک نظام سیاسی است و نتیجه عملی آن بدکارکردی یا اختلال در نظام های سیاسی این گونه است.

11- گسل آرمان- واقعیت؛ نظام های انقلابی، به دلایلی، آرمان ها را تا منتهی الیه ممکن توسعه می دهند و به همین دلیل انتظارات فراوانی تولید می کنند. اما دولت پسا- انقلاب، که اغلب «وضعیت استثنایی» دارد، به دلایل بسیار، توان تحمل و تأمین این آرمان ها را ندارد. گسل آرمان- واقع محصول این وضعیت است.

این شکاف ها کانون های بالقوه یا بالفعل ناآرامی های اجتماعی در جامعه ما هستند. نسبتی از نوع همبستگی یا حتی علت و معلولی بین اغلب این گسل ها دیده می شود و این امکان وجود دارد که فعال شدن یکی؛ خواه گسل کوچک یا بزرگ، دیگر شکاف های مهم تر را تحریک و فعال نماید.

بخش اخبار: 
اصلی