قواعد قرآنی - قاعده‌ی نوزدهم

قواعد قرآنی - قاعده‌ی نوزدهم

قاعده‌ی نوزدهم:

«إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّـهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ»

«هرکس پروا و شکیبایی پیشه کند، خداوند پاداش نیکوکاران را فرو نمی‌گذارد»

این قاعده نیز پیرامون تعامل انسان با خالق و مخلوق بحث می‌کند؛ در سوره‌ی یوسف می‌خوانیم که وقتی برادران یوسف بر او وارد شدند گفتند:

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّـهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ ﴿٨٨﴾قَالَ هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنتُمْ جَاهِلُونَ ﴿٨٩﴾قَالُوا أَإِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَـٰذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّـهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّـهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ﴿یوسف:٩٠﴾

و چون بر او [یوسف‌] وارد شدند، گفتند ای عزیز، به ما و خانواده ما رنج [بسیار] رسیده است و سرمایه‌ای اندک آورده‌ایم، پس به ما پیمانه تمام و کمال بده و بر ما [افزونتر هم‌] ببخش که خداوند بخشندگان را دوست دارد.

[یوسف‌] گفت آیا دانستید که در حق یوسف و برادرش، وقتی که جاهل [و جوان‌] بودید، چه کردید؟

گفتند آیا تو خود یوسفی؟ گفت آری من یوسفم و این برادر [ابوینی‌] من است، خداوند بر من منت نهاد [و نعمت داد]، چرا که هرکس پروا و شکیبایی پیشه کند، خداوند پاداش نیکوکاران را فرو نمی‌گذارد.

منظور از تقوا و صبر چیست؟

تعریف تقوا را فراوان شنیده‌ایم شاید هر یک از ما چند تعریف از تقوا و صبر را در ذهن خود داشته باشیم؛ همه‌ی ما به خاطر داریم که صبر به چند دسته تقسیم می‌شود اما با این حال در اولین آزمایش صبر شکست می‌خوریم یا آن‌گونه که باید نمی‌توانیم این قاعده‌ی زیبای قرآنی را در زندگی اجرا کنیم.

منظورم این نیست که باید معصوم از گناه باشیم؛ به هیچ وجه این مورد نظر ما نیست. بلکه مقصد آن است که وقتی به سختی و دشواری دچار می‌شویم در آزمون صبر و تقوا شکست می‌خوریم.

همه‌ی ما می‌دانیم که تقوا یعنی انجام اوامر الهی و ترک نواهی آن و همه می‌دانیم که این کار به صبر و تمرین با نفس در راستای عمل به مراد خدا و رسول او نیاز دارد.اما موفقیت در عمل به معنای این کلمات بزرگ، به چگونگی رویارویی ما با حوادث بستگی دارد. از خود می‌پرسیم چه ارتباطی میان کلمات صبر و تقوا وجود دارد؟ چرا در این قاعده‌ی قرآنی این دو کلمه با در کنار هم آمده‌ است؟

پاسخ: تقوا در انجام اوامر خدا نقش دارد و صبر غالبا در ترک نواهی والله اعلم.

نمونه‌های عملی این قاعده:

این قاعده‌ی قرآنی در زندگی مسلمان کاربرد فراوان دارد؛ در قرآن با نمونه‌های زیادی در این مورد روبرو می‌شویم:

1- شیخ الاسلام ابن تیمیه در توضیح این قاعده‌ی قرآنی در سوره‌ی یوسف می‌گوید:

"یوسف را به فاحشه فرا خواندند اما پاکی پیشه کرد و به زندان محکوم شد. او تاریکی زندان را بر شیرینی گناه و عذاب دنیا را بر خشم خدا ترجیح داد. از سوی کسی که با غرضی فاسد به دنبال کام گرفتن از او بود مورد ستم واقع شد.

آن‌گاه از ستم‌هایی که از سوی برادرانش دیده بود می‌گوید؛ در واقع از دو جهت مورد ستم واقع شده بود و در هر دو صبر و تقوا پیشه کرده بود.

آزار نخست: برادرانش او را در چاه انداختند و سپس به بردگی فروختند بدون این که اختیاری از خود داشته باشد.

آزار دوم: همسر عزیز مصر او را به خاطر عفاف و پاکی و عدم تسلیم در برابر خواسته‌ی زشت او به زندان انداخت در حالی که در پذیرش یا عدم پذیرش خواسته‌ی او کاملا آزاد بود.

سپس شیخ الاسلام میان صبر بر آزار برادران و صبر بر آزار همسر عزیز فرق می‌گذارد و به این نتیجه می‌رسد که آزار دوم بدتر از آزار نخست بود. زیرا صبر بر آزار برادران از دسته‌ی صبر بر مصائب است و هیچ مسلمانی از مصیبت معاف نیست. اما صبر بر آزار زن پادشاه اختیاری و همراه با تقوا بود. به همین خاطر یوسف گفت:

إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّـهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

سپس شیخ الاسلام در شمول این قاعده‌ی قرآنی می‌گوید: اگر مؤمن در ایمانش مورد آزار و اذیت قرار گیرد و از او خواسته شود که در میان کفر و فسق یا زندان و تبعید یکی را انتخاب کند و او دومی را برگزیند، به اختیار خود و برای حفظ ایمان چنین مجازاتی را پذیرفته است. یعنی همان سرنوشتی که مهاجرین به آن دچار شدند و ترک وطن و آزار و اذیت را بر ترک دین ترجیح دادند.

پیامبر اسلام در راه اسلام آزار و اذیت فراوان دید و به اختیار خود صبر پیشه کرد؛ آزارش به خاطر آن بود تا از کارهایی که به اختیار خودش انجام می‌داد دست بردارد. این از صبر یوسف بالاتر است؛ زیرا یوسف در برابر عدم انجام فاحشه مجازات شد و پیامبر اسلام و یارانش به خاطر عدم پذیرش کفر که در آن صورت به قتل محکوم می‌شدند و یقینا قتل آسان‌تر از مجازات زندان است.

وی ادامه می‌دهد:

پس آزار و اذیتی که مؤمنان به خاطر اطاعت از خدا و رسول با اختیار خود قبول کردند، از مصائب و بلایای آسمانی نبود که بدون اختیار به بنده اصابت کند. این آزار از جنس زندانی شدن یوسف بود نه از جنس جدایی یوسف از پدرش. این نوع مجازات بالاتر و مهم‌تر است و اهل آن درجات بالاتری دارند. اگر چه انسان به خاطر هر مصیبتی که در برابر آن صبر پیشه می‌کند پاداش می‌برد و گناهانش پاک می‌شود.

2- از دیگر نمونه‌های عملی این قاعده تربیت نفس با تقوا و صبر در هنگام روبرو شدن به تصاویر و صحنه‌های حرام است. امروزه اینترنت و موبایل دستیابی به تصاویر و فیلم‌های حرام را بر جوانان آسان کرده است و این پدیده در هیچ دورانی این گونه انتشار نیافته بود. انسان مؤمن باید از خدا پروا داشته باشد و در این راه با نفس خود مبارزه کند. باید یقین داشته باشد ایمان و آرامش قلبی ناشی از عبادت خدا، لذتی به مراتب بالاتر از لذت‌های زودگذر حاصل از نگاه کردن به این تصاویر را در خود دارد. برای فهم بیشتر مفاسد این کار بهتر است کتاب "الجواب الکافی" ابن قیم را مطالعه کند.

کسی که به نگاه کردن به این صحنه‌ها عادت کرده است باید بداند که اگر از انجام محرمات و سخن گفتن درباره‌ی عشق‌های حرام پرهیز کند و احساس خود را پنهان سازد و بر طاعت خدا و دوری از معصیت صبر داشته باشد چنین کسی شامل این آیه و زمره‌ی کسانی خواهد بود صبر و تقوا را پیشه کرده است: إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّـهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

3- گاهی انسان به خاطر فضیلتی که خدا به او داده است مورد حسادت دیگران قرار می‌گیرد و ممکن است دچار آزار و اذیت شود همان گونه که فرزند آدم مورد حسادت برادرش واقع شد؛ زیرا خداوند هدیه‌ی او را قبول کرد اما هدیه‌ی برادرش را قبول نکرد؛ یا همان حسادتی که یوسف قربانی آن شد. گاهی نیز در میان هووها یا همکاران حسادت رخ می‌دهد.

گاهی نیز در میان کسانی که در یک معامله یا کار با هم تشریک مساعی دارند رخ می‌دهد.

هر کس با چنین صحنه‌ای امتحان شود باید این قاعده‌ی قرآنی را به خاطر آورد که می‌گوید:

إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّـهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

وَإِن تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا ﴿آل عمران:١٢٠﴾

اگر شکیبایی و پارسایی، بدسگالی آنان شما را زیانی نرساند،

4- در سوره‌ی آل عمران در سه جا این سخن از صبر و تقوا به میان آمده است: وَإِن تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا

اول: در اثنای پرداختن به ماجرای جنگ احد: وَإِن تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا

دوم: در ماجرای جنگ بدر:

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَن يَكْفِيَكُمْ أَن يُمِدَّكُمْ رَبُّكُم بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُنزَلِينَ ﴿١٢٤﴾بَلَىٰ إِن تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَـٰذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُم بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ﴿آل عمران:١٢٥﴾

آنگاه که به مؤمنان گفتی آیا شما را کفایت نمی‌کند که پروردگارتان به سه هزار فرشته که [از آسمان‌] فرو فرستاده یاری‌تان دهد؟

آری اگر شکیبایی و پارسایی کنید و آنان [دشمنان‌] همین‌گونه شتابان بر سر شما فرود آیند، پروردگارتان شما را با [فرستادن‌] پنج‌هزار فرشته نشانگذار یاری می‌دهد.

سوم: در آخر سوره‌ی آل عمران و در بیان روش قرآن در تعامل با آزار و اذیت مشرکان و اهل کتاب:

لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِن تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ﴿آل عمران:١٨٦﴾

 

و شما همواره به مال و جان آزموده شوید و از پیشینیان اهل کتاب و مشرکان، سخنان دلازار بسیار خواهید شنید، و اگر شکیبایی و پارسایی ورزید، بدانید که اینها از کارهای سترگ است.‌

بدون امتیاز